İş ilanları bir sözleşme değil, bir istek listesidir. Ama bazen o liste gerçekliğin sınırlarını aşar. İşveren kafasında bir “ideal aday” resmi çizer; o resmi rakamlara döktüğünde ortaya matematiksel olarak imkânsız bir profil çıkabilir.

Yazılım ve yapay zekâ tarafında bu çelişki daha kolay yakalanır, çünkü araçların yaşı bellidir. Bir kütüphanenin, bir modelin ya da bir aracın ilk sürüm tarihi kayıtlıdır. İlanın istediği deneyim süresini o tarihin yanına koyduğunda, çelişki çıplak gözle görünür.

Videoda bu tür bir ilana kısaca değindik. Burada arkasındaki mekanizmayı açıyoruz: böyle bir şart nasıl yazılıyor, neyi ölçmeye çalışıyor ve aslında neyi ölçemiyor.

Ne oldu?

Piyasada iki yıldır bulunan bir araç için açılan ilan, adaydan on yıl deneyim istedi. Yani istenen tecrübe, aracın ömrünün beş katıydı.

Bunun tek somut anlamı var: o şartı tam karşılayan tek bir insan bile yok. Aracı ilk gününden beri kullanan biri bile en fazla iki yıllık deneyime sahip olabilir. On yıl, takvimin izin vermediği bir sayı.

İlanı gören nitelikli bir aday genelde iki tepki verir: ya kendini yetersiz hisseder ve başvurudan vazgeçer, ya da ilanı yazan tarafın işini bilmediğini düşünür. İkisi de işveren için kötü; çünkü aradığı kişi tam da bu ilanı okuyup geçen kişidir.

Rakamlar bir ilanda tehlikeli, çünkü kesin görünürler. “On yıl” ifadesi, “çok deneyimli” ifadesinden daha ölçülebilir durur; oysa çoğu zaman aynı belirsiz isteğin süslü hâlidir. Belirsiz bir dilek rakama dönüşünce sınanabilir olur — ve sınandığında çöker.

Nasıl çalışıyor?

Böyle bir cümle çoğu zaman kasıtlı bir yalan değil, bir kopyala-yapıştır kazasıdır. Nasıl oluştuğuna adım adım bakalım.

  • Şablon devralınır. İlanı yazan kişi genelde teknik ekipten değildir. Eski bir ilanı veya hazır bir şablonu alır, üstünde küçük değişiklikler yapar.
  • Deneyim yılı “kıdem” yerine geçer. “On yıl” yazan kişi aslında “kıdemli, çok deneyimli birini istiyorum” demek ister. Rakamı bir ciddiyet göstergesi sanır, gerçek bir ölçü olarak görmez.
  • Araç adı sonradan doldurulur. Metindeki “… yıl deneyim” kalıbı önce yazılır, aracın adı sonra yerleştirilir. İkisinin tarihlerini kimse yan yana koymaz.
  • Otomatik filtreler eşiği katılaştırır. Başvuru tarama sistemleri “10 yıl” yazan bir alanı olduğu gibi uygular. İnsan gözü esneyebilir, filtre esnemez.
  • Kimse geri kontrol etmez. İlan yayına çıkmadan önce “bu araç gerçekten on yıllık mı?” diye soracak bir adım yoktur. Metin bir kez onaylandı mı, çelişki de onunla birlikte yayınlanır.
İlginizi Çekebilir:  Az kalsın etkisi: bir limon, bir bozuk para, bedava yemek

İlanı yazan kişi bir imkânsızlık kurmak istemez; yalnızca yazdığı rakamı gerçek dünyayla karşılaştırmaz. Hata niyette değil, kontrol eksikliğindedir.

Hayalet şart ne demek?

Hayalet şart, karşılanması fiziksel olarak imkânsız olan iş ilanı koşuludur. Adını buradan alır: ilan, var olmayan bir geçmişi — bir hayaleti — şart koşar. İstenen niteliğe sahip aday bir yerde saklanmıyordur; hiç var olmamıştır.

Terimi asıl ayırt eden şey sıradan “yüksek beklenti” değil, zaman çelişkisidir. Bir ilan çok fazla sertifika, çok dil ya da çok yüksek bir bütçe isteyebilir; bunlar zorlayıcı şartlardır ama bir aday teoride hepsini karşılayabilir. Hayalet şartta araya takvim girer: aracın doğum tarihi, istenen deneyimi baştan siler.

Terim yeni bir olguyu değil, uzun süredir var olan bir hatayı adlandırıyor. Bir şeye isim verince onu fark etmek kolaylaşır: daha önce “saçma ilan” diye geçiştirdiğin şeyi artık tek kelimeyle işaretleyebilirsin.

Karıştırılan kavramlar

Hayalet şartı iki yakın kavramdan ayırmak gerekir:

  • Aşırı nitelik şartı değildir. “On yıl deneyim” isteyen çoğu ilan zorlayıcıdır ama karşılanabilir, çünkü istenen alan yeterince eskidir. Hayalet şart, karşılayanı hiç olmayan şarttır.
  • Hayalet ilan ile aynı şey değildir. Hayalet ilan, aslında alım yapılmayacakken açık tutulan ilandır. Hayalet şart ise gerçek bir ilanın içindeki tek imkânsız maddedir.

Neden önemli?

Tek bir hayalet şart küçük bir hata gibi görünür. Ama okuyan için üç şey anlatır.

  • İşin ne kadar ciddiye alındığını gösterir. İşveren aradığı aracın ne zaman çıktığını bilmiyorsa, ilandaki diğer teknik detaylara ne kadar hâkim olduğu da tartışmalıdır.
  • Adayı yersiz geri çekilmekten korur. “On yıl istiyor, bende iki yıl var, başvurmayayım” diyen kişi imkânsız bir şartın önünde durur. Oysa o maddeyi zaten kimse karşılayamıyor; başvurmamak için gerçek bir sebep değil.
  • Rakam okumayı öğretir. Bir ilandaki deneyim yılını aracın yaşıyla karşılaştırmak, saniyeler süren ama çok şey söyleyen bir testtir.
İlginizi Çekebilir:  Bilanço dışı yükümlülük nedir? Meta'nın raporunda görünmeyen 279 milyar dolar ne?

Aynı refleks iş ilanlarının dışında da işe yarar. Bir ürün “yıllardır lider” diyorsa ama markanın kendisi iki yaşındaysa, bir uzman “on yıllık tecrübe” vaat ediyorsa ama alan daha yeni doğduysa, aynı çelişki oradadır. Hayalet şart, aslında bir tür zaman tutarsızlığını yakalama alışkanlığı.

Bir ilan sana on yıl deneyim isteyen bir araç gösterdiğinde, önce o aracın kaç yaşında olduğunu sor. Cevap çoğu zaman ilanın kendisinden daha çok şey anlatır. Rakam tek başına gerçeği taşımaz; yalnızca taşıyormuş gibi durur. Adı konunca görünür oluyor: hayalet şart.

Bu yazının konusu olan bölüm — @kokeralicom

Bu bölümde öğrettiğim terim: hayalet şart. Tüm terimler için → Yapay Zekâ Terimleri Sözlüğü